Anadolu’nun Kayıp Dilleri
Anadil.org Ekibi
Anadolu'ya biraz yakından baktığımızda, aslında yalnızca şehirlerin, devletlerin ve imparatorlukların değil, dillerin de üst üste yaşadığı bir coğrafyada bulunduğumuzu fark ederiz. Hititçeden Luviceye, Frigceden Lidceye, Aramice'den Hellenceye, Ermeniceden Süryaniceye, Lazcadan Zazacaya kadar yüzlerce yıl boyunca farklı topluluklar aynı topraklarda kendi dillerini konuştu. Bazıları taşlara yazıldı, bazıları yalnızca günlük konuşmalarda yaşadı, bazıları ise geride birkaç kelime ve isimden başka iz bırakmadı. Bugün bu dillerin bir kısmını yalnızca yazıtlardan tanıyoruz; bir kısmı hâlâ konuşuluyor ama her geçen kuşakta biraz daha azalıyor. Anadolu'nun dil haritası, aslında insanlık tarihinin en yoğun hafıza katmanlarından biri.
Bugün dünyada binlerce dil konuşuluyor ve UNESCO, bunların önemli bir bölümünün çeşitli derecelerde tehlike altında olduğunu belirtiyor. UNESCO'nun Tehlike Altındaki Diller Atlası, yalnızca “kaç kişi konuşuyor?” sorusuna bakmıyor; bir dilin çocuklara aktarılıp aktarılmadığı, hangi alanlarda kullanılabildiği ve gelecek kuşaklarda yaşama ihtimalinin ne olduğu gibi ölçütleri de dikkate alıyor. Bu nedenle bir dilin konuşucu sayısının yüksek olması tek başına güvende olduğu anlamına gelmiyor. UNESCO da özellikle kuşaklar arası aktarımın dilin geleceği açısından belirleyici olduğuna dikkat çekiyor.
Türkiye söz konusu olduğunda tablo daha da dikkat çekici. UNESCO Atlası'nın farklı sürümlerinde ve bu veriler üzerine yapılan çalışmalarda Türkiye'de yok olmuş veya farklı derecelerde tehlike altında bulunan çok sayıda dilden söz ediliyor. Yaygın biçimde aktarılan UNESCO sınıflandırmasında Ubıhça, Mlahso ve Kapadokya Yunancası artık konuşulmayan diller arasında; Hertevin, Ladino, Turoyo, Suret, Batı Ermenicesi, Pontus Yunancası, Romani, Hemşince, Lazca, Abazaca, Abhazca, Adigece, Kabar-Çerkes ve Zazaca gibi diller ise farklı düzeylerde tehlike altında değerlendiriliyor. Ancak bu sınıflandırmaların tarihsel veri setlerine dayandığını ve bazı dillerin durumunun günümüzde yeniden değerlendirilmesi gerektiğini unutmamak gerekiyor.
Bu listenin en çarpıcı tarafı, “kaybolmuş dil” dediğimiz şeyin aslında ne kadar yakın bir geçmişe ait olabileceğini göstermesi. Ubıhça için son konuşur Tevfik Esenç'in 1992'de ölümü, dilin artık anadili olarak konuşulmayan bir dile dönüşmesi anlamına geldi. Mlahso için ise 20. yüzyılın sonlarına kadar konuşulan bir köy dili söz konusuydu. Kapadokya Yunancasının da uzun süre tamamen kaybolduğu düşünülürken 2005 yılında Yunanistan'da hâlâ konuşurlara ulaşılması, “ölmüş” kabul edilen bir dilin bile araştırma yoluyla yeniden karşımıza çıkabileceğini gösterdi. Dil tarihi bazen arşivlerde değil, bir evin mutfağında, yaşlı bir insanın hafızasında ya da yıllardır kullanılmayan bir kelimede saklı kalabiliyor.
Anadolu'da bugün hâlâ konuşulan dillerin hikâyesi de bundan farklı değil. Lazca, Hemşince, Zazaca, Abazaca, Abhazca, Adigece, Romani, Ladino, Turoyo, Suret, Batı Ermenicesi ve Pontus Yunancası gibi diller farklı toplulukların hafızasını taşıyor. Bunların her biri aynı nedenle tehlikede değil. Kimi dillerde şehirleşme ve göç etkili olurken, kimilerinde eğitim diliyle günlük dil arasındaki fark belirleyici oluyor; bazıları için ise zorunlu göçler, toplumsal baskılar ve kuşaklar arası aktarımın kesilmesi önemli rol oynuyor. Günümüzde dil kaybını yalnızca “insanlar artık o dili konuşmak istemiyor” şeklinde açıklamak, bu uzun tarihsel süreci görmezden gelmek olur.
Örneğin Ladino, Anadolu'daki Yahudi topluluklarının yüzyıllar boyunca taşıdığı bir hafızanın parçası. Turoyo ve Suret, farklı Süryani topluluklarının dilsel mirasını bugüne taşıyor. Hertevin ve Mlahso ise Arami dil dünyasının Anadolu'daki son derece özel kollarından. Kapadokya ve Pontus Yunancası, Anadolu Rumlarının yüzyıllar boyunca geliştirdiği yerel dil dünyalarının izlerini taşıyor. Batı Ermenicesi, Anadolu'nun çok daha geniş bir Ermeni kültür coğrafyasının bugüne ulaşan parçalarından biri. Lazca ve Hemşince, Doğu Karadeniz'in yalnızca folklorunu değil, o coğrafyanın kendine özgü düşünme ve anlatma biçimlerini de taşıyor. Zazaca, Abazaca, Abhazca ve Adigece ise Anadolu'ya göçler, yer değiştirmeler ve diaspora deneyimleriyle birlikte yeni coğrafyalarda yaşamaya devam ediyor.
Burada önemli olan bir başka nokta da şu: Bir dilin değerini konuşan insan sayısıyla ölçemeyiz. Bir dilin yüz binlerce konuşuru olabilir; başka bir dilin yalnızca birkaç konuşuru kalmış olabilir. Fakat o dilin içinde bir toplumun dünyayı nasıl adlandırdığı, akrabalık ilişkilerini nasıl kurduğu, doğayı nasıl tarif ettiği, mizahını nasıl yaptığı, çocuklarına hangi hikâyeleri anlattığı ve geçmişini nasıl hatırladığı saklıdır. UNESCO da dil kaybının şiirlerden, masallardan ve sözlü geleneklerden doğa bilgisine kadar çok geniş bir kültürel mirasın kaybına yol açabileceğine dikkat çekiyor.
Bu nedenle “kayıp dil” ifadesi aslında iki farklı hikâyeyi anlatıyor. Birinci hikâye, artık konuşulmayan dillerin hikâyesi: Ubıhça, Mlahso ve Kapadokya Yunancası gibi diller için artık doğal konuşur toplulukları bulunmuyor. Bu noktadan sonra yapılabilecek en değerli iş; elde kalan kayıtları, sözlükleri, metinleri, ses kayıtlarını ve akademik çalışmaları korumak ve mümkün olduğunca erişilebilir hâle getirmek. İkinci hikâye ise henüz bitmemiş olanların hikâyesi. Lazca, Hemşince, Turoyo, Ladino, Zazaca, Batı Ermenicesi ve diğer tehlike altındaki diller hâlâ insanların hayatında. Dolayısıyla onlar için hikâyenin son cümlesini henüz yazmak zorunda değiliz.
Bir dilin yaşaması için yalnızca onu belgelemek yetmez. O dilin kullanılabilir olması gerekir. Çocukların duyabileceği, gençlerin yazabileceği, insanların şarkı söyleyebileceği, hikâye anlatabileceği, internette içerik üretebileceği ve günlük hayatın farklı alanlarında kullanabileceği bir dil olması gerekir. UNESCO'nun da dilin korunması konusunda vurguladığı temel noktalardan biri, konuşurların dili kullanabilmesi ve çocuklarına aktarabilmesi için uygun koşulların oluşturulmasıdır.
Biz de Anadil olarak meseleye tam buradan bakıyoruz. Kayıp dillerin peşinden gitmek bizim için yalnızca eski kelimeleri bir araya getirmek değil; dillerin yeniden kullanılabileceği alanlar açmak anlamına geliyor. Bir dilin yazılı kaynaklarını dijitalleştirmek, konuşur toplulukların sesini kaydetmek, eğitim materyalleri hazırlamak, metinleri erişilebilir hâle getirmek, yapay zekâ ve ses teknolojilerini bu diller için de kullanılabilir kılmak bu çabanın parçaları. Çünkü bugün teknolojiyle konuşan dünyada bir dilin dijital dünyada hiç görünmemesi, onun kullanım alanının biraz daha daralması anlamına gelebiliyor.
Bu yüzden Anadolu'nun kayıp dillerine yalnızca geçmiş zamanla bakmak istemiyoruz. “Bir zamanlar konuşuluyordu” cümlesinin yerine “hâlâ konuşulabilir” cümlesini koymanın yollarını arıyoruz. Elbette her dil için aynı şeyi yapmak mümkün değil. Bazılarında artık konuşur kalmadı; bazılarında ise konuşurlar var ama dilin geleceği belirsiz. Kimi diller için elimizde yalnızca birkaç yazıt, kimi diller için kapsamlı sözlükler, kimi diller içinse hâlâ yaşayan insanların sesi var.
Anadolu'nun dil zenginliği tam da bu nedenle yalnızca geçmişe ait bir miras değil. Bugün konuşulan her küçük dil, hâlâ yaşayan bir hafıza. Her kaydedilen kelime, her yazıya geçirilen hikâye, her çocuğa öğretilen cümle ve her dijital içerik bu hafızanın geleceğe taşınması demek.
Bir dil kaybolduğunda yalnızca kelimeler susmuyor. Bir toplumun dünyayı anlatma biçimlerinden biri eksiliyor.
Ve Anadolu'nun hikâyesi, eksilen dillerin hikâyesi kadar, hâlâ konuşulmaya devam edenlerin hikâyesi de. Bizim için mesele tam olarak burada başlıyor.
İlgili Yazılar
Sibirya'dan dijital dünyaya bir ses: Saha (Yakut) Türkçesi için konuşma modeli
Saha Türkçesi (Yakutça) için eğittiğimiz metinden konuşmaya (Text-to-Speech, TTS) modelimiz. Sibirya'nın kuzeydoğusunda, özellikle Saha Cumhuriyeti'nde konuşulan bu dilin dijital ses teknolojilerinde yer bulmasına katkı sunmayı hedefliyoruz.
Bizans Ortaçağ Hellencesi: Bir İmparatorluğun Diline Dönüşen Dil
Bir dilin tarihindeki en ilginç anlardan biri, başka bir ülkenin dili hâline gelmesi değil; başka bir imparatorluğun kendi dili hâline gelmesidir. Hellencenin Roma İmparatorluğu içindeki hikâyesi tam olarak böyle bir dönüşümün hikâyesidir.
Başkurtça dijital dünyada konuşuyor: AnadilBashkirTTS
Anadil.org'un geliştirdiği AnadilBashkirTTS, Başkurtça metinleri konuşmaya dönüştürmek için hazırlanan açık kaynaklı bir model. Hugging Face üzerinde yayımlanan çalışma, Başkurtçanın metinden konuşmaya teknolojilerinde kullanılabilmesine yönelik bir adım.