Bir kelime tanıdık, cümle biraz farklı: Türkmen Türkçesi

A

Anadil.org Ekibi

calendar_today27 September 2026

Türkmen Türkçesini ilk kez duyduğunuzda ilginç bir şey olabilir: Bazı kelimeler size hemen tanıdık gelir. Bazılarıysa “Bunu anlıyorum ama tam olarak böyle söylemiyoruz” hissi yaratır. Sesler değişir, bazı kelimeler başka türlü kurulur, cümlenin ritmi farklılaşır. Yine de bütün bunların arasında güçlü bir akrabalık hissedersiniz.

Bu şaşırtıcı değil. Türkmen Türkçesi ile Türkiye Türkçesi, Türk dilleri ailesinin Oğuz grubunda yer alan iki yakın akraba dil. Azerbaycan Türkçesi ve Gagauzca da aynı grubun içinde bulunuyor. Yani aralarındaki benzerlik yalnızca birkaç ortak kelimeden ibaret değil; dilin temel yapısında, eklerde ve cümle kuruluşunda da kendini gösteriyor.

Türkmen Türkçesi bugün en çok Türkmenistan'da konuşuluyor. Bunun yanında İran'ın kuzeydoğusunda, Afganistan'ın kuzeyinde, Özbekistan'da ve başka ülkelerde Türkmen toplulukları tarafından da kullanılıyor. Türkmenistan'ın resmî dili olan Türkmen Türkçesinin konuşur sayısı konusunda kaynaklar arasında farklılıklar bulunuyor; bunun bir nedeni de özellikle Türkmenistan'a ilişkin güncel nüfus ve dil verilerinin her zaman kolay karşılaştırılabilir olmaması. Bu nedenle burada tek bir kesin rakam vermektense, milyonlarca kişinin kullandığı geniş bir konuşur topluluğuna sahip yaşayan bir dil olduğunu söylemek daha doğru.

Dil bize yalnızca bugünü de anlatmıyor. Türkmen Türkçesinin yazı tarihi, Orta Asya'daki siyasi ve kültürel değişimlerle birlikte birkaç kez yön değiştirmiş. Arap harfli yazı geleneğinin ardından 1928'de Latin alfabesine geçildi, Sovyet döneminde Kiril alfabesi kullanıldı ve bağımsızlık sonrasında yeniden Latin temelli bir alfabeye dönüldü. Bugün Türkmenistan'da Latin alfabesi kullanılıyor; farklı ülkelerde yaşayan Türkmen topluluklarında ise başka yazı sistemleriyle karşılaşmak mümkün.

Bu tarih, aslında dil teknolojileri açısından da ilginç bir şey söylüyor: Bir dilin sesi sabit bir kutunun içinde yaşamıyor. İnsanlar yer değiştiriyor, eğitim dili değişiyor, yazı sistemi değişiyor, komşu dillerden yeni kelimeler geliyor. Türkmen Türkçesi de tarih boyunca Farsça ve Arapça başta olmak üzere farklı dillerle temas etmiş; Sovyet döneminde Rusçadan etkilenmiş, daha yakın dönemde ise Türkçe ve İngilizce gibi dillerden yeni kelimeler almış. Buna rağmen temel Türkçe yapısını korumaya devam ediyor.

İşte Anadil_Turkmen_TTS çalışmasını da bu daha geniş hikâyenin küçük bir parçası olarak düşünmek gerekiyor.

Bu modelle amacımız Türkmen Türkçesini yazıdan sese dönüştürebilen açık kaynaklı bir sistem ortaya koymak. Yani ekranda gördüğümüz Türkmen Türkçesi cümlelerinin yalnızca okunmasını değil, bir ses tarafından söylenebilmesini deniyoruz. Bu, ilk bakışta basit görünebilir. Fakat bir bilgisayarın bir dili “söylemesi”, kelimeleri doğru sıraya koymasından çok daha fazlasını gerektiriyor: seslerin nasıl birleştiğini, kelimelerin nasıl vurgulandığını ve cümlenin nasıl aktığını da öğrenmesi gerekiyor.

Burada özellikle hoşumuza giden taraf, Türkmen Türkçesinin Türkiye'deki kullanıcılar için tamamen yabancı bir dil gibi durmaması. Bazı cümleleri dinlediğinizde anlamı tahmin edebiliyorsunuz; bazı kelimelerde ise küçük farklılıklar dikkatinizi çekiyor. Bu yakınlık, modeli denemeyi de ilginç hâle getiriyor. Aynı kökten gelen iki dilin ses dünyasında nerelerde ayrıştığını, nerelerde birbirine yaklaştığını duymak mümkün.

Ama elbette bir TTS modeli hazırlamak, “artık Türkmen Türkçesini çözdük” demek değil. Bir modelin birkaç örnekte güzel sonuç vermesi, bütün cümlelerde aynı başarıyı göstereceği anlamına gelmez. Özellikle farklı konuşmacılar, bölgesel söyleyişler, özel isimler ve daha önce modelin karşılaşmadığı kelimeler işin içine girdiğinde sonuçlar değişebilir. Bu yüzden Anadil'deki çalışmalarımızı mümkün olduğunca geliştirilebilir başlangıçlar olarak görüyoruz.

Bunun bizim için başka bir anlamı daha var. Anadil'in ilk çalışmaları daha çok Anadolu'da konuşulmuş, konuşulan veya kaybolma tehlikesi yaşayan dillere odaklanıyordu. Zamanla bu çerçeveyi biraz genişletmeye başladık. Çünkü dil teknolojilerindeki eşitsizlik yalnızca “tehlikedeki diller” meselesi değil. Büyük konuşur topluluklarına sahip diller bile yapay zekâ araçlarında aynı ölçüde temsil edilmeyebiliyor.

Türkmen Türkçesi bu açıdan güzel bir örnek. Milyonlarca insanın konuştuğu, devlet dili olarak kullanılan, güçlü bir edebiyat ve yazı geleneğine sahip bir dil. Ama onun da modern konuşma teknolojilerinde daha fazla yer alması gerekiyor. Bir dilin konuşur sayısının yüksek olması, dijital araçlarının kendiliğinden yeterli olacağı anlamına gelmiyor.

Belki birkaç yıl sonra Türkmen Türkçesi için çok daha gelişmiş ses modelleri olacak. Farklı bölgelerden yüzlerce konuşmacının kayıtları toplanacak, çocuk ve yetişkin sesleri ayrı ayrı modellenebilecek, daha kapsamlı testler yapılacak. Bugün yaptığımız çalışma da böyle bir geleceğin yanında küçük bir adım olarak kalacak.

Zaten açık kaynak çalışmanın güzel tarafı biraz da bu. Bir şeyi son hâliyle kapatmak yerine, başkasının üzerine bir şey ekleyebileceği şekilde bırakmak.

Türkmen Türkçesi için hazırladığımız model de böyle bir davet aslında.

Bir Türkmen Türkçesi cümlesi yazın. Dinleyin. Türkiye Türkçesindeki karşılığını düşünün. Hangi kelime size tanıdık geldi, hangisi şaşırttı, hangi ses farklı geldi?

Bazen iki dil arasındaki akrabalığı görmek için uzun uzun dilbilgisi kitapları okumak gerekmiyor.

Bir cümleyi yan yana dinlemek yetiyor.

Anadil_Turkmen_TTS modelini Hugging Face'te inceleyin

İlgili Yazılar