Hertevince: Dört Kişiye Düşen Bir Dil
Anadil.org Ekibi
Bir köy düşünün. Bir zamanlar sokaklarında çocukların koştuğu, evlerin kapılarının birbirine açıldığı, insanların birbirine seslenirken aynı dili kullandığı bir köy. Sonra yıllar geçsin. İnsanlar birer birer başka şehirlere, başka ülkelere gitsin. Evler boşalsın, sokaklar sessizleşsin. Ve bir gün geriye yalnızca birkaç kişi kalsın. İşte Hertevin'in hikâyesi biraz böyle başlıyor. Siirt'in Pervari ilçesine bağlı Ekindüzü köyünde konuşulan Hertevince, 2012 yılında dünyada yalnızca dört kişinin akıcı biçimde konuşabildiği bir dil olarak haber olmuştu. O dört kişi aslında yalnızca dört konuşur değildi; bir köyün, bir topluluğun ve kuşaklar boyunca aktarılan bir dilin yaşayan son parçalarıydı.
Ekindüzü'nün eski adı ve çevresindeki yerleşimler, Hertevincenin hikâyesinde önemli bir yere sahip. Dil, burada yaşayan Keldani Katolik topluluğunun gündelik hayatında kullanılıyordu. İnsanların evlerinde, birbirleriyle konuşurken, çocuklarıyla iletişim kurarken duydukları dildi. Hertevinceyi bugün yalnızca bir dil adı olarak biliyoruz; oysa o zamanlar bu kelimenin karşılığı, insanların hayatının kendisiydi. Bir çocuğun annesinden duyduğu ilk kelimeler, komşunun kapıdan seslenişi, yaşlıların birbirleriyle konuşması, bir düğünde ya da günlük bir sohbette söylenen cümleler Hertevincenin gerçek yaşam alanını oluşturuyordu. Dilbilimsel kaynaklarda Hertevin, Kuzeydoğu Yeni Aramice grubunda yer alan ve özellikle Siirt yöresindeki Keldani topluluklarıyla ilişkilendirilen bir dil çeşidi olarak tanımlanıyor.
Sonra göç başladı. Aslında hikâyenin kırılma noktası burada. İnsanların başka yerlere gitmesi yalnızca nüfusun azalması anlamına gelmiyordu; dilin doğal ortamı da parçalanıyordu. Ekindüzü'nden ayrılan ailelerin bir kısmı Mersin'e, bir kısmı ise zaman içinde Avrupa'nın farklı ülkelerine göç etti. Köyden ayrılan insanlar hayatlarını başka yerlerde sürdürmeye çalışırken, yanlarında elbette dillerini de götürdüler. Fakat bir dilin yaşaması için yalnızca onu bilmek yetmiyor; o dili konuşacak başka insanlara, çocuklara, komşulara, gündelik hayata ihtiyaç var. İnsanlar dağıldıkça Hertevincenin konuşulabileceği ortak dünya da küçülmeye başladı.
Hikâyenin en dokunaklı ayrıntılarından biri de köyde kalan son papazla ilgili. Ekindüzü'nde yaşayanların aktardığına göre papaz da zaman içinde Mersin'e göç etmişti. Daha sonra yılda yalnızca bir kez köye gelerek yeni doğan çocukları vaftiz ediyordu. Ve o kişi, köye geldiğinde Hertevinceyi anadili olarak kullanan son insanlardan biriydi. Bir dilin hayatımızdan nasıl çekildiğini bundan daha iyi anlatan bir sahne bulmak zor: Bir zamanlar köyün gündelik dili olan Hertevince, artık köye yılda bir gün gelen bir insanın konuştuğu dile dönüşüyordu. Sonra o ziyaretler de sona erdi.
2012'de köyde hâlâ Hertevince konuşabilen birkaç kişi vardı. Fakat onların dili kullanma biçimi bile değişmişti. Artık Hertevinceyi gündelik hayatın temel iletişim dili olarak kullanmıyorlardı; aktarılanlara göre daha çok kendi aralarında şakalaşmak için başvuruyorlardı. Bu küçük ayrıntı aslında dil kaybının ne demek olduğunu çok iyi anlatıyor. Bir dilin tamamen susmasından çok önce kullanım alanları daralıyor. Önce evden çıkıyor, sonra çocukların dilinden çıkıyor, sonra yalnızca yaşlıların hatırladığı bir dile dönüşüyor. En sonunda da birkaç insanın birbirine geçmişten kalan bir kelimeyi veya ifadeyi söylemesiyle sınırlı kalabiliyor. Hertevincenin hikâyesinde bu dönüşümün izlerini açıkça görebiliyoruz.
Belki de bu yüzden Hertevince hakkında “dört kişinin konuştuğu dil” demek bile eksik kalıyor. Çünkü dört kişi, aslında sayının kendisinden çok daha büyük bir şeyi temsil ediyor. O dört insanın her birinin hafızasında, kendilerinden önceki kuşaklardan öğrendikleri kelimeler vardı. Bir kelimenin anlamı, bir hitap biçimi, bir deyim, bir şaka, bir aile içi ifade… Bunların her biri dilin sözlüğe sığmayan taraflarıydı. Dilin gerçek hikâyesi tam da bu küçük ayrıntılarda saklıydı. Ve insanlar yaşlandıkça, dilin bu yaşayan hafızası da onlarla birlikte kaybolma riski taşıyordu.
Hertevince bugün bize biraz uzak bir hikâye gibi gelebilir. Çünkü artık onun için yapılabilecek büyük bir canlandırma projesinden, geniş bir konuşur topluluğundan veya dilin yeniden gündelik hayatın hâkim iletişim aracı olmasından söz etmek kolay değil. Fakat belki de Hertevincenin değerini burada aramak gerekiyor. Her dilin hikâyesinin sonunda mutlaka onu yeniden milyonlarca insanın konuşacağı bir gelecek olmak zorunda değil. Bazen yapılabilecek en değerli şey, o dilin bir zamanlar var olduğunu, nerede konuşulduğunu, kimlerin onu konuştuğunu ve nasıl kaybolduğunu unutmamak. Hertevinceyi anlamak, aynı zamanda Ekindüzü'nün ve orada yaşamış insanların hikâyesinin bir parçasını anlamak demek.
Bugün Hertevinceye baktığımızda elimizde bir “dil”den fazlası var; göçün, dağılmanın ve kuşaklar arasındaki bağın hikâyesi var. Bir zamanlar insanların birbirine Hertevince seslendiği bir köy vardı. Sonra o köyün insanları farklı yerlere dağıldı. Dil birkaç kişinin hafızasına kadar küçüldü. 2012'de dünyada yalnızca dört kişinin akıcı biçimde konuşabildiği bir dil olarak karşımıza çıktı. Belki bugün bu hikâyeyi okuyan birinin aklına ilk olarak “neden kurtaramadık?” sorusu gelecek. Ama bazen daha doğru soru şu olabilir: Bir dil kaybolmadan önce onun hikâyesini ne kadar erken anlatabiliyoruz? Hertevince için bu hikâyeyi anlatmak artık dili yeniden gündelik hayata döndürmekten çok, bir zamanlar o dilde yaşayan insanların sesinin tamamen unutulmasına izin vermemek anlamına geliyor. Ve bazen bir dil için yapabileceğimiz en insani şey, onun sessizliğini bile hatırlamak.
İlgili Yazılar
Sibirya'dan dijital dünyaya bir ses: Saha (Yakut) Türkçesi için konuşma modeli
Saha Türkçesi (Yakutça) için eğittiğimiz metinden konuşmaya (Text-to-Speech, TTS) modelimiz. Sibirya'nın kuzeydoğusunda, özellikle Saha Cumhuriyeti'nde konuşulan bu dilin dijital ses teknolojilerinde yer bulmasına katkı sunmayı hedefliyoruz.
Bizans Ortaçağ Hellencesi: Bir İmparatorluğun Diline Dönüşen Dil
Bir dilin tarihindeki en ilginç anlardan biri, başka bir ülkenin dili hâline gelmesi değil; başka bir imparatorluğun kendi dili hâline gelmesidir. Hellencenin Roma İmparatorluğu içindeki hikâyesi tam olarak böyle bir dönüşümün hikâyesidir.
Başkurtça dijital dünyada konuşuyor: AnadilBashkirTTS
Anadil.org'un geliştirdiği AnadilBashkirTTS, Başkurtça metinleri konuşmaya dönüştürmek için hazırlanan açık kaynaklı bir model. Hugging Face üzerinde yayımlanan çalışma, Başkurtçanın metinden konuşmaya teknolojilerinde kullanılabilmesine yönelik bir adım.