Yapay Zeka

MozilLaz yayında: Lazca için ilk açık kaynak sesli konuşma modeli

A

Anadil.org Ekibi

calendar_today8 August 2026

Lazcayı Yalnızca Kaydetmek Değil, Yeniden Konuşturmak

Bir dilin kaybolma ihtimali, yalnızca kelimelerin bir gün unutulması anlamına gelmiyor. O dilde anlatılan hikâyelerin, söylenen türkülerin, gündelik hayatta kullanılan ifadelerin ve dünyayı tarif etme biçimlerinin de sessizleşmesi demek. Lazca, yani Lazuri, Doğu Karadeniz'in Rize ve Artvin çevresinde yüzyıllardır konuşulan, Gürcüceyle akraba Güney Kafkas dillerinden biri. Bugün ise kuşaklar arası aktarımın büyük ölçüde kesintiye uğraması nedeniyle UNESCO'nun “kesin tehlikede” olarak sınıflandırdığı diller arasında yer alıyor. Anadil.org'un derlediği verilere göre aktif Lazca konuşurlarının sayısı yaklaşık 20–30 bin civarında.

Bizim için burada önemli olan yalnızca “kaç kişi konuşuyor?” sorusu değil. Bir dilin hayatta kalması, o dilin günlük hayatta kullanılabilmesiyle de ilgili. Bir dili öğrenmek, onunla yazmak, bir hikâyeyi o dilde anlatmak, internette içerik üretmek ya da bir cümleyi bilgisayara söyleyip ondan sesli bir karşılık almak… Bunların her biri dilin dijital dünyadaki varlığını güçlendiriyor. Çünkü bugün diller yalnızca kitaplarda ve arşivlerde değil; telefonlarda, bilgisayarlarda, yapay zekâ sistemlerinde ve internette de yaşıyor.

Lazca üzerine Anadil.org'da yürüttüğümüz çalışmalarda da bu nedenle yalnızca bir arşiv oluşturmayı değil, dilin farklı dijital katmanlarını mümkün olduğunca birlikte kurmayı hedefliyoruz. Lazca için oluşturduğumuz sayfada sözlü derlem çalışmalarından veri setlerine, kelime ve örnek cümlelerden yapay zekâ tabanlı uygulamalara kadar farklı parçaları bir araya getiriyoruz. Hâlihazırda işlenen sözlü derlem ve açık Lazca ses verileri de bu çalışmanın önemli bir parçası.

Bu çalışmaların ilk somut çıktılarından biri ise MozilLaz oldu: Lazca yazılmış bir metni Lazca bir ses olarak üretebilen açık kaynak bir Text-to-Speech (TTS) modeli. Yani basitçe söylemek gerekirse, elinizde Lazca bir metin varsa bunu yalnızca ekranda görmekle kalmayıp bilgisayar aracılığıyla dinleyebilmenizi sağlamak istiyoruz. MozilLaz, Mozilla'nın açık kaynak Lazca veri setleri kullanılarak geliştirildi ve MIT lisansıyla yayımlandı. Modelin eğitiminde yaklaşık 21 bin ses segmentinden yararlanıldı ve çok konuşuculu bir yapı oluşturuldu.

Buradaki bizim için asıl heyecan verici taraf ise teknolojinin kendisinden çok, neye hizmet ettiği. Bir Lazca metnin seslendirilebilmesi; dijital hikâyeler, eğitim içerikleri, erişilebilirlik uygulamaları, dil öğrenme araçları, arşivler ve ileride geliştirilebilecek pek çok farklı proje için yeni bir kapı açıyor. Bir dilin dijital dünyada yalnızca “tanınması” değil, kullanılabilmesi önemli. Bu yüzden MozilLaz'ı kapalı bir ürün olarak değil, başkalarının da üzerine inşa edebileceği açık bir kaynak olarak paylaşmayı tercih ettik.

Modeli incelemek, çalıştırmak veya kendi projelerinde kullanmak isteyenler için MozilLaz'ın tüm dosyalarını ve kullanım bilgilerini Hugging Face üzerinde açık şekilde yayımladık. Model sayfasında örnek kullanımların yanı sıra tarayıcı üzerinden demo çalıştırma ve Python ile ses üretme gibi farklı kullanım yolları da bulunuyor. Teknik olarak ilgilenenler modelin nasıl eğitildiğine ve kullanılan yönteme de bakabilir; ancak bu projenin değerini görmek için makine öğrenmesi uzmanı olmanız gerekmiyor.

MozilLaz — Hugging Face'te açık kaynak Lazca TTS modeli

MozilLaz bizim için bir son değil, daha büyük bir çalışmanın adımlarından biri. Bir sonraki aşamada Lazca ile Türkçe arasında çeviri yapabilen bir Translating LLM modeli üzerinde de çalışıyoruz. Bu çalışmanın geliştirme süreci tamamlandı; önümüzdeki dönemde modeli ve ayrıntılarını ayrıca duyuracağız. Böylece hedefimiz yalnızca “Lazca metni sese çevirmek” değil, Lazcanın yazılı içerik üretiminden çeviriye, çeviriden seslendirmeye kadar farklı dijital süreçlerde kullanılabildiği daha geniş bir ekosistemin parçalarını oluşturmak.

Kaybolan ya da tehlike altındaki dillere bakarken bazen onları yalnızca geçmişten kalan birer miras gibi düşünme eğilimindeyiz. Biz buna biraz farklı bakıyoruz. Lazca geçmişten bize ulaşmış değerli bir miras olduğu kadar, bugün konuşulabilecek, yazılabilecek, dinlenebilecek ve teknolojiyle birlikte geleceğe taşınabilecek canlı bir dil. Amacımız bir dili müzede saklamak değil; ona yeni kullanım alanları açmak. Bir Lazca cümlenin bugün bir bilgisayar tarafından yeniden seslendirilmesi küçük bir teknolojik adım gibi görünebilir. Ama belki de asıl mesele tam burada: Bir dilin geleceğe kalması, onun yalnızca hatırlanmasına değil, kullanılmaya devam etmesine bağlı.

İlgili Yazılar