Dil Bilim

Süryanicenin Dört Kolu: Turoyo, Suret, Hertevin, Mlahso Nasıl Ayrışır?

A

Anadil.org Ekibi

calendar_today27 January 2026

“Süryanice” dediğimizde çoğu zaman tek bir dilden söz ediyormuşuz gibi konuşuyoruz. Oysa Anadolu'nun güneydoğusuna, Kuzey Mezopotamya'ya ve çevresine baktığımızda karşımıza çok daha karmaşık bir dil manzarası çıkıyor. Aynı topluluk içinde, aynı dini gelenek çevresinde veya aynı tarihsel mirasın parçası olarak görülen insanların konuştuğu diller birbirinden oldukça farklı olabiliyor. Türkiye'deki bu çeşitliliği anlamak için özellikle dört isim karşımıza çıkıyor: Turoyo, Suret, Hertevin ve Mlahso. Anadil.org'un Türkiye'deki dil çeşitliliğine ilişkin arşivinde de bu dört konuşma çeşidi ayrı ayrı ele alınıyor. Buradaki en önemli nokta şu: Bunların hepsini gündelik dilde “Süryanice” diye adlandırmak mümkün olsa da, dilbilim açısından aynı şeyi ifade etmiyorlar.

Bu karmaşanın bir nedeni de “Süryanice” kelimesinin kendisi. Süryani topluluklarının konuştuğu modern dillerden biri olan Turoyo için konuşurların önemli bir bölümü kendi dillerine doğrudan Süryanice, Suryoyo veya Surayt diyebiliyor. Akademik literatürde ise özellikle Turoyo adı kullanılıyor. Aynı isimlendirme sorunu Suret için de karşımıza çıkıyor. Dolayısıyla “Süryanice” kelimesini gördüğümüzde önce hangi coğrafyadan, hangi topluluktan ve hangi konuşma biçiminden bahsedildiğini sormak gerekiyor. Üstelik burada bir de Klasik Süryanice meselesi var: Kilise ve yazılı gelenek açısından son derece önemli olan Klasik Süryanice ile bugün toplulukların gündelik hayatta konuştuğu modern Aramice çeşitlerini birbirine eşitlemek doğru değil. Modern konuşma dilleri, tarihsel olarak akraba olsalar da yüzyıllar içerisinde kendi yollarında gelişmişlerdir.

Bu dört isim arasında ilk olarak Turoyo karşımıza çıkıyor. Turoyo, tarihsel olarak Mardin ve özellikle Tur Abdin bölgesindeki Süryani topluluklarının konuştuğu Orta Yeni Aramice bir dil. Midyat, İdil, Dargeçit ve Nusaybin çevresindeki köy ve yerleşimlerde uzun süre günlük hayatın temel dillerinden biri oldu. Ancak 20. yüzyıl boyunca yaşanan büyük toplumsal dönüşümler, göçler ve özellikle diaspora nedeniyle konuşur coğrafyası ciddi biçimde değişti. Bugün Turoyo konuşurlarının önemli bir bölümü artık Türkiye dışında yaşıyor. Buna rağmen dil tamamen kaybolmuş değil; Glottolog günümüzde Turoyo'yu “threatened”, yani tehdit altında bir dil olarak sınıflandırıyor.

Turoyo'yu diğerlerinden ayıran önemli noktalardan biri, Mlahso ile olan yakın akrabalığı. Mlahso, Diyarbakır'ın Lice çevresindeki Mlahso ve Anşa köylerinde konuşulmuş, daha sonra konuşurları Suriye'nin Kamışlı bölgesine göç etmiş ve 20. yüzyılın sonunda anadili konuşuru kalmamış bir dil. Dilbilimsel çalışmalar Mlahso ile Turoyo'nun birbirine çok yakın olduğunu, ancak Mlahso'nun Turoyo'dan ayrı bir dil olarak değerlendirilmesini gerektirecek farklılıklar taşıdığını gösteriyor. Özellikle Mlahso'nun bazı sözdizimsel özelliklerinde Klasik Süryaniceye daha yakın özellikleri koruduğu belirtiliyor. Yani burada “Turoyo'nun eski hâli” gibi basit bir ilişki yok; aynı tarihsel ağacın çok yakın iki dalından söz ediyoruz. Mlahso'nun bugün konuşanı kalmamış olması ise bu iki dal arasındaki karşılaştırmayı daha da değerli hâle getiriyor.

İkinci büyük kol Suret. Suret, özellikle Doğu Süryani ve Keldani topluluklarıyla ilişkilendirilen modern Doğu Aramice çeşitleri için kullanılan adlardan biri. Tarihsel konuşma alanları bugünkü Irak'ın kuzeyi, Urmiye çevresi, İran'ın batısı, Suriye'nin bazı bölgeleri ve Türkiye'nin güneydoğusuna kadar uzanıyor. Türkiye açısından bakıldığında ise hikâye oldukça farklı: Suret konuşan toplulukların önemli bir bölümü 20. yüzyıldaki göçlerle ülke dışına çıktı ve bugün Türkiye'de konuşur topluluğu kalmadığı belirtiliyor. Buna karşılık dünya genelindeki diaspora içinde Suret yaşamaya devam ediyor. Bu nedenle Suret'i “ölmüş bir dil” olarak düşünmek doğru değil; ancak Türkiye'deki tarihsel varlığı açısından baktığımızda büyük ölçüde bir diaspora dili hâline gelmiş durumda.

Hertevin ise bu dört isim içinde çok daha küçük ve kırılgan bir hikâyeye sahip. Siirt çevresindeki Keldani Katolik topluluklarının konuştuğu Hertevince, Kuzeydoğu Yeni Aramice grubu içinde değerlendiriliyor. Bir zamanlar Ekindüzü ve çevresindeki köylerde gündelik hayatın dili olan Hertevince, göçler sonucunda konuşur topluluğunun büyük bölümünü kaybetti. 2012 yılında yapılan haberlerde dünyada yalnızca dört kişinin akıcı biçimde Hertevince konuşabildiği aktarılmıştı. Bu dört kişinin varlığı, dilin hâlâ tamamen susmadığını gösteriyordu; ancak aynı zamanda dilin ne kadar kırılgan bir noktaya geldiğini de ortaya koyuyordu. Hertevincenin hikâyesini ayrı bir yazıda daha ayrıntılı ele aldığımız için burada asıl önemli olan nokta şu: Türkiye'nin Süryani/Aramice dil haritasında Hertevince, birkaç kuşak içinde neredeyse tamamen kaybolmuş çok küçük bir dil kolunu temsil ediyor.

Dördüncü isim olan Mlahso ise bu haritanın belki de en hüzünlü noktası. Diyarbakır'ın Lice çevresindeki Mlahso ve Anşa köylerinde konuşulan bu dil, 20. yüzyılın başındaki toplumsal kırılmalar ve sonrasındaki göçlerle birlikte kendi coğrafyasından koparıldı. Konuşurların önemli bir kısmı Suriye'ye, özellikle Kamışlı'ya yerleşti. Dil burada bir süre daha yaşamaya devam etti; ancak kuşaklar arası aktarımın kesilmesiyle konuşur sayısı giderek azaldı. 1990'ların sonunda son bilinen anadili konuşurunun ölümüyle Mlahso yaşayan konuşur topluluğunu kaybetti. Bugün Mlahso hakkında bildiklerimizin önemli bir bölümü Otto Jastrow gibi araştırmacıların yaptığı saha çalışmalarına, ses kayıtlarına ve dilbilimsel betimlemelere dayanıyor. Bu nedenle Mlahso, “dört kol” arasında artık yaşayan konuşur topluluğu bulunmayan en belirgin örnek.

Bu dört dili yan yana koyduğumuzda ortaya aslında oldukça ilginç bir tablo çıkıyor. Turoyo hâlâ konuşuluyor ama tehdit altında; Suret geniş bir diaspora içinde yaşamaya devam ediyor ancak Türkiye'deki tarihsel konuşur topluluğunu büyük ölçüde kaybetmiş durumda; Hertevin çok küçük bir konuşur grubuna kadar gerilemiş durumda; Mlahso ise artık anadili konuşuru bulunmayan bir dil. Yani “Süryanice” başlığı altında dört farklı gelecek ihtimali görüyoruz. Birinin konuşur topluluğu hâlâ var, birinin ağırlık merkezi diasporaya taşınmış, birinin son konuşurları aranacak kadar azalmış, diğerinin ise yaşayan konuşur zinciri kopmuş. Bu fark, dillerin yalnızca bir aile ağacındaki yerini değil, tarih boyunca geçirdikleri toplumsal süreçleri de anlamamız gerektiğini gösteriyor.

Üstelik bu diller arasındaki sınırlar her zaman bir haritadaki çizgiler kadar keskin değil. Modern Aramice üzerine yapılan dilbilimsel çalışmalar, bazı çeşitlerin birbirleriyle bir lehçe sürekliliği oluşturabileceğini ve soy ağacının her zaman basit bir “dil A → dil B” şemasıyla açıklanamayacağını gösteriyor. Özellikle Turoyo, Mlahso ve Kuzeydoğu Yeni Aramice çeşitleri arasındaki ilişkiler uzun süredir araştırılıyor. Ronald Kim'in modern Aramice sınıflandırmaları üzerine çalışması da Turoyo ve Kuzeydoğu Yeni Aramice arasındaki hem ayrışmaları hem de ortak yenilikleri tartışıyor. Dolayısıyla bu dört adı birbiriyle tamamen kopuk dört ada gibi değil, tarih boyunca birbirleriyle temas etmiş daha büyük bir Aramice dil coğrafyasının parçaları olarak düşünmek daha doğru.

Burada bir başka önemli ayrım daha var: dil, topluluk ve dini kimlik aynı şey değil. Bir insanın Süryani olması, mutlaka Turoyo konuştuğu anlamına gelmiyor. Bir topluluk Klasik Süryaniceyi ibadet dili olarak kullanabilir ama evinde Turoyo konuşabilir. Başka bir topluluk Suret konuşabilir. Başka bir topluluk ise tarihsel olarak Süryani kimliğiyle ilişkili olmasına rağmen bugün ağırlıklı olarak Arapça, Türkçe veya başka bir dil kullanabilir. Nitekim Tur Abdin çevresinde bile farklı yerleşimlerin dil tercihleri birbirinden ayrılabiliyor. Bu yüzden “Süryanice konuşanlar” dediğimizde aslında tek bir homojen dil topluluğundan söz etmiyoruz.

Bütün bu karmaşıklığın içinde bizim için asıl önemli olan soru belki de “Hangisi gerçek Süryanice?” değil. Hangi dilin hangi topluluğun hafızasını taşıdığını nasıl koruyabiliriz? Çünkü Turoyo'nun bir köyde kullanılan bir kelimesiyle Suret'teki karşılığı aynı kökten geliyor olabilir ama aynı hikâyeyi anlatmayabilir. Mlahso'da artık yalnızca kayıtlardan bildiğimiz bir ifade, bir zamanlar Lice çevresinde yaşayan insanların gündelik hayatına ait olabilir. Hertevince bir kelime, bugün dünyanın farklı yerlerine dağılmış bir topluluğun çocukluk anısını taşıyabilir. Suret ise Irak'tan Urmiye'ye, Türkiye'den Avrupa ve Amerika'ya uzanan geniş bir diaspora hafızasının parçası olabilir.

Bu nedenle “Süryanice”yi tek bir dil olarak anlatmak bazen bu zenginliğin üzerini örtebiliyor. Oysa Anadolu'nun dil haritasına biraz daha yakından baktığımızda karşımıza tek bir dil değil, birbirine akraba, birbirinden ayrılmış, bazıları hâlâ yaşayan ve bazıları artık yalnızca kayıtlarda bulunan bir diller ailesi çıkıyor. Turoyo, Suret, Hertevin ve Mlahso bu hikâyenin dört önemli parçası. Biz Anadil olarak bu dilleri tek bir başlık altında eritmek yerine, her birinin kendi adını, kendi coğrafyasını ve kendi hikâyesini görünür kılmayı önemsiyoruz. Çünkü bir dili korumanın ilk adımı bazen onu doğru isimle çağırmaktır. Ve “Süryanice” dediğimizde, aslında kaç farklı sesin aynı tarihsel hafızanın içinden bize ulaştığını görmek, Anadolu'nun dil mirasının ne kadar büyük olduğunu bir kez daha hatırlatıyor.

İlgili Yazılar