Bir dil düşünün; binlerce yıllık bir coğrafyanın içinde doğmuş, taş evlerin arasında, manastırların çevresinde, bağlarda ve köylerde konuşulmuş olsun. Sonra o dili konuşan insanların büyük bir bölümü dünyanın farklı yerlerine dağılsın. Dil artık yalnızca doğduğu yerde değil; İsveç'te, Almanya'da, Hollanda'da, Amerika Birleşik Devletleri'nde ve Türkiye'nin büyük şehirlerinde de konuşulsun. Ama bütün bu dağılmaya rağmen bir köyde büyüyen bir çocuğun büyükannesinden duyduğu kelimeler, yüzyıllar önce Tur Abdin'de söylenmiş kelimelerle aynı dilin parçası olmaya devam etsin. Turoyo'nun hikâyesi tam olarak böyle bir hikâye. Bugün hâlâ konuşulan, hâlâ öğrenilen ve hâlâ aile içinde aktarılan bir dil; fakat aynı zamanda yaşadığı coğrafyadan büyük ölçüde kopmuş, geleceği kuşaklar arası aktarımına bağlı bir dil. UNESCO'nun Tur Abdin'e ilişkin değerlendirmelerinde de Turoyo, bölgenin bugün hâlâ konuşulan modern dil biçimi olarak anılıyor ve ciddi biçimde tehlike altındaki diller arasında değerlendiriliyor.
Turoyo'nun kalbi Tur Abdin. Mardin'in doğusundan Midyat ve çevresine uzanan bu bölge, Süryani kültürünün ve tarihinin en önemli merkezlerinden biri. Yüzyıllar boyunca burada manastırlar, köyler ve kiliseler etrafında şekillenen güçlü bir toplumsal hayat vardı. Bugün bölgedeki kiliselerde kullanılan eski Süryanice ile insanların gündelik hayatta konuştuğu Turoyo aynı şey değil. Klasik Süryanice yazılı ve litürjik geleneğin diliyken, Turoyo insanların evlerinde, sokaklarında ve günlük ilişkilerinde kullandıkları yaşayan konuşma dili olarak gelişti. UNESCO da bu ayrımı özellikle vurguluyor: Tur Abdin'in kiliselerinde kadim Süryanice litürjik dil olarak yaşamaya devam ederken, bölgenin modern konuşma dili Turoyo'dur.
Aslında Turoyo adının kendisi bile bu coğrafyayı taşıyor. “Turoyo”, kabaca Tur Abdin'e ait olan dil fikrini içinde barındırıyor. Konuşurlar kendi dillerinden farklı biçimlerde söz edebiliyor; Suryoyo, Surayt veya başka yerel adlandırmalarla karşılaşmak mümkün. Bu yüzden bir Turoyo konuşurunun “Süryanice konuşuyorum” demesiyle bir dilbilimcinin “Turoyo konuşuyor” demesi arasında aslında bir çelişki yok. Biri topluluğun kendi adlandırmasına, diğeri ise dilin bilimsel sınıflandırmasına işaret ediyor. Turoyo, Aramice dil ailesinin modern kollarından biri ve ISO 639-3'te tru koduyla ayrı bir dil olarak kayıtlı. Glottolog da onu tehdit altında bir dil olarak sınıflandırıyor.
Turoyo'yu ilginç kılan şeylerden biri de, geçmiş ile bugün arasında kurduğu bağ. Dil, Tur Abdin'de yüzyıllar boyunca konuşulurken kendi ses sistemini, kelime hazinesini ve gramerini geliştirdi. Ancak bu gelişim hiçbir zaman tek başına gerçekleşmedi. Bölge tarih boyunca çok dilli bir coğrafyaydı. Kürtçe, Arapça ve Türkçe gibi dillerle temas, Turoyo'nun kelime hazinesinde ve özellikle sonraki kuşakların konuşmasında izler bıraktı. Günümüzde özellikle genç konuşurlarda Arapça etkisinin arttığına dair dilbilimsel gözlemler bulunuyor. Bu aslında dilin “bozulması” değil; yaşayan her dil gibi Turoyo'nun da konuşulduğu toplumla birlikte değişmesi. Bir dilin canlı olduğunu anlamanın yollarından biri de tam olarak bu: Yeni kelimeler alması, başka dillerden etkilenmesi ve konuşurlarıyla birlikte dönüşmesi.
Turoyo'nun yazılı tarihi ise konuşma tarihinden biraz farklı ilerliyor. Uzun süre Turoyo esas olarak sözlü bir halk dili olarak kullanılırken, yazılı ve dinî alanlarda Klasik Süryanice öne çıkıyordu. 19. yüzyılın sonlarından itibaren araştırmacılar Turoyo'yu sistematik biçimde belgelemeye başladı. Eugen Prym ve Albert Socin'in 1880'lerdeki çalışmaları, dilin erken dönem bilimsel belgelenmesinde önemli bir yere sahip. Daha sonraki araştırmacılar farklı köylerden konuşurları kaydetti ve Turoyo'nun kendi içindeki çeşitliliği ortaya koydu. Bugün Iwardo, Midyat, Kfarze, Midin gibi yerleşimlerle ilişkilendirilen farklı konuşma biçimlerinden söz edilebilmesi de bu yerel tarihin bir sonucu.
Fakat 20. yüzyıl Turoyo için büyük bir kırılma noktası oldu. Tur Abdin'deki Süryani nüfusunun önemli bölümü zaman içinde bölgeden ayrıldı. Türkiye içinde İstanbul ve başka şehirlere gerçekleşen göçlerin yanında Suriye, Lübnan ve özellikle Avrupa'ya uzanan büyük bir diaspora oluştu. Böylece Turoyo'nun konuşulduğu coğrafya bir anda tek bir bölgeden ibaret olmaktan çıktı. Bugün Turoyo konuşan insanların önemli bir kısmı artık Tur Abdin'in dışında yaşıyor. Dilbilimsel araştırmalar da Turoyo'nun artık büyük ölçüde diaspora içinde konuşulduğunu belirtiyor. Amerika'daki küçük Turoyo toplulukları üzerine yapılan araştırmalar, örneğin New Jersey'deki bir topluluğun Tur Abdin'deki Ayn Wardo kökenli ailelerden oluştuğunu ve dilin kilise ile sosyal hayatın önemli bir parçası olduğunu gösteriyor.
Bu göç hikâyesinin dil açısından çok önemli bir sonucu var: Turoyo artık yalnızca bir coğrafyanın değil, bir diasporanın dili. Bu durum bir taraftan dil için yeni imkânlar yaratıyor. Avrupa'da dernekler, kiliseler, hafta sonu okulları ve çevrimiçi eğitim girişimleri Turoyo'nun yeni kuşaklara aktarılması için çalışıyor. Örneğin Surayt Aramaic Online projesi, Turoyo öğrenmek isteyenler için çevrimiçi eğitim materyalleri oluşturdu. Mikael Öz'ün Turoyo üzerine hazırladığı eğitim materyalleri ve başka akademik çalışmalar da dilin yalnızca araştırmacıların inceleyeceği bir konu olmaktan çıkıp öğrenilebilir bir dil hâline gelmesine katkıda bulunuyor.
Ama diasporada yaşamak aynı zamanda yeni bir sorun getiriyor: Çocuklar dili konuşmaya devam edecek mi? Bu soru Turoyo'nun geleceğinde belki de her şeyden daha önemli. İsveç'teki Süryani toplulukları üzerine yapılan araştırmalar, yaşlı kuşakların Turoyo'ya daha hâkim olduğunu ve genç kuşaklarda dil kullanımının azaldığını gösteriyor. Amerika'daki bir Turoyo topluluğu üzerine yapılan başka bir araştırmada da herkesin en az iki dilli olduğu, Turoyo'nun özellikle büyük kuşakta güçlü kaldığı; ancak genç kuşaklara doğru kullanım alanlarının azaldığı görülüyor. Yani Turoyo'nun problemi bugün “kimse konuşmuyor” değil. Asıl mesele, konuşanların çocuklarının da konuşmaya devam edip etmeyeceği.
Bu nedenle Turoyo'nun hikâyesi Mlahso veya Hertevince'den farklı. Mlahso'da son konuşur meselesinden söz ediyoruz; Hertevince ise birkaç konuşura kadar gerilemiş bir dil olarak karşımıza çıkıyor. Turoyo'da ise hâlâ topluluklar, aileler, eğitim girişimleri, kiliseler ve yeni nesil konuşurlar var. Bu önemli bir fark. Fakat “hâlâ konuşuluyor” demek, “güvende” demek değil. Endangered Languages Project'in verileri Turoyo'da konuşur sayısının geçmişten bugüne azaldığını ve dilin kullanımının özellikle resmî kurumlar, eğitim ve kitle iletişim araçları gibi alanlarda sınırlı olduğunu gösteriyor. Glottolog da güncel sınıflandırmasında Turoyo'yu “threatened” olarak değerlendiriyor.
Belki de Turoyo'nun en güzel tarafı burada ortaya çıkıyor: Bu dil hâlâ yapılacak bir şeyler olduğu için önemli. Turoyo'yu yalnızca geçmişin bir kalıntısı olarak anlatmak doğru olmaz. Hâlâ çocuklara öğretilebilir, yazılı içerikler üretilebilir, ses kayıtları alınabilir, dijital sözlükler hazırlanabilir, konuşma teknolojileri geliştirilebilir. Bugün Turoyo için farklı alfabe kullanımları, çevrimiçi eğitim materyalleri, gramer çalışmaları ve yeni yazılı içerikler bulunuyor. Özellikle diaspora ortamında dilin dijitalleşmesi, Tur Abdin'den fiziksel olarak uzaklaşmış insanların kendi dilleriyle yeniden bağ kurabilmesi açısından yeni bir alan açıyor.
Bizim açımızdan Turoyo'nun hikâyesi tam da bu yüzden diğer dillerden biraz farklı. Burada yalnızca kaybolmuş bir dili belgelemekten söz etmiyoruz. Hâlâ yaşayan bir dilin daha fazla alana taşınmasından söz ediyoruz. Bir zamanlar Tur Abdin'in köylerinde konuşulan Turoyo bugün dünyanın farklı şehirlerinde konuşuluyor. Bir büyükanne Midyat'tan götürdüğü dili torununa aktarabiliyor; başka bir aile İsveç'te aynı dili evin içinde yaşatabiliyor; başka biri Almanya'da bu dili öğrenmek için çevrimiçi bir ders açabiliyor. Dilin coğrafyası küçülmüş olabilir, ama hikâyesi tek bir yere sıkışmış değil.
Turoyo bize dil kaybının her zaman bir gecede gerçekleşmediğini de hatırlatıyor. Bazen bir dil önce köyünden ayrılıyor, sonra ülkesinden; ardından evin dışındaki kullanım alanlarını kaybediyor. Bir süre sonra yalnızca büyükanne ve büyükbabaların konuştuğu dile dönüşüyor. Ama bunun tersi de mümkün: İnsanlar bilinçli olarak dili yeniden çocuklarının hayatına sokabiliyor. Yeni kitaplar yazabiliyor, dersler açabiliyor, internette içerikler üretebiliyor, hatta teknolojinin konuştuğu dünyaya kendi dillerini taşıyabiliyor.
Bugün Tur Abdin'de eski manastırların duvarları hâlâ ayakta. Kiliselerde kadim Süryanice okunmaya devam ediyor. Ve aynı coğrafyada, onun yanında, insanların gündelik hayatından doğmuş Turoyo da yaşamaya devam ediyor. Bu dili yalnızca geçmişin bir parçası olarak görmek eksik kalır. Çünkü Turoyo'nun hikâyesi henüz bitmedi. Belki bugün en önemli soru “Turoyo ne zaman kaybolacak?” değil; “Turoyo'yu konuşan çocukların sayısını nasıl artırabiliriz?” sorusu. Biz Anadil olarak kaybolmakta olan dillere tam da bu gözle bakıyoruz: Bazı diller için artık yalnızca hafıza ve belge kalmış olabilir; ama Turoyo gibi hâlâ konuşulan dillerde, hikâyenin sonunu yazmak zorunda değiliz. Hâlâ söyleyebileceğimiz, yazabileceğimiz ve en önemlisi bir sonraki kuşağa aktarabileceğimiz bir ses var.